Բա՛րև, ընդամենը ութսուն տարվա ադրբեջանցի իմ հարևան: Վերջին մի քանի օրերին, իբր «ձեր» Ղարաբաղը шզшտшգրելnւ համար քո հայրենակիցների վերսկսած մш րտաշունչ կոչերին ի պատասխան, խնդրում եմ ուշադիր կարդալ նամակս: Տասնամյակներ շարունակ քեզ համոզել են, թե դու քաղաքացին ես

Խորհրդային Միության իրավահավասար հանրապետություններից մեկի՝ Ադրբեջանի: Սակայն դու երբևիցե փորձե՞լ ես հայելուն նայելով ճշտել քո ռ шuшյшկшն և մարդաբանական պատկանելությունը, մաշկիդ գույնը, աչքերիդ ձևը: Փորձե՞լ ես գտնել քո տոհմի իրական արմատները, թե՞ հաշտվել ես «ինտերնացիոնալ» ազգի ներկայացուցիչ լինելու մասին քեզ ներշնչված

գաղափարի հետ: Արդյոք երբևիցե իմացե՞լ ես, թե անցյալում ինչ ժողովուրդներ են ապրել ներկայումս Ադրբեջան կոչվող տարածքում: Ժողովուրդներ, որոնք էլ իրականում հանդիսացել են քո նախնիները: Եթե ոչ, ապա գիտցիր, որ այդտեղ պատմության տարբեր ժամանակահատվածներում ապրել են աղվանական քսանվեց ցեղեր,

արաբներ, բոլգարներ, գերմանացիներ, հոներ, թաթարներ, թուրքեր, թուրքմեններ, խազարներ, կիմմերացիներ, հայեր, միդիացիներ, մոնղոլներ, պարսիկներ, պեչենեգներ, սելջուկներ, սկյութներ, օղուզներ և այլ բնիկ և քnչվոր ցեղեր ու ցեղախմբեր: Դարերի հորձանուտում նրանց մի մասը nչն չшցել է, մի մասը դեռևս գոյատևում է, իսկ մի մասն էլ, կամովին թե հար ադրաբար ձուլվելով, վերածվում է անազգ և անհայրենիք

մա նկnւրտների մի խառնամբոխի: Եվ երբևիցե մտածե՞լ ես դու, թե ինչու՞ հային կոչում են հայ, այլ ոչ թե հայաստանցի, իսկ քեզ՝ պարզապես ադրբեջանցի: Քանզի դու ոչ թե ազգ ես, այլ պարզապես Ադրբեջանի բնակիչ: Քանզի դու չգիտես կամ էլ մոռացել ես, թե ով ես դու իրականում: Արդ կուզենայի քեզ հիշեցնել, որ այժմյան քո յոթմիլիոնանոց Ադրբեջանում ապրում են առավել քան երեսուն ազգեր ու

ազգություններ, ցեղեր և ցեղախմբեր, որոնցից մեկն էլ, հավանորեն քոնն է: Ուրեմն իմացիր, որ Ադրբեջանում այսօր ապրում են այրումներ, ավարներ, ավշարներ, բուդուղներ, գապուտլիներ, ղզլբաշներ թաթեր, խինալուղներ թաթարներ, թալիշներ, թեքելուներ, թարաքյամաներ, թուրքեր, ինգիլոյներ, իրանյան ադրբեջանցիներ, լեզգիներ, լեռնային հրեաներ, ծախուրներ, կենգերլուներ, ղարադաղցիներ,

ղարափափախներ, հրեաներ, հույներ, ղրիզներ, ղուբաթցիներ, ղաջարներ, մցխեթցի թուրքեր, շահսեվաններ, շաքեցիներ, շիրվանցիներ, պադարներ, պարսիկներ, ջեկեր, ռուսներ, ռուտուլներ, ուդիներ, ուկրաինացիներ, փադառներ, քրդեր և այլն, որոնց մեծ մասի անձնագրերում ուղղակի գրված է «ադրբեջանցի»: Այժմ հասկացա՞ր, թե ինչու է քո հանրապետությունը հորջորջվում «ինտերնացիոնալ»: Ոչ թե էն պատճառով, որ այդտեղ ազգերը

ծաղկում եւ փթթում են, այլ այն, որ նրանք դեռ գոյատևում են ու դժվшրnւթյшմբ պահպանում իրենց ազգային ինքնագիտակցությունը: Եթե էսքանը քեզ կասկածելի թվաց, ապա գոնե չպիտի կասկածես էն փաստի վրա, որ Ադրբեջանում խոսում են ինքնուրույն լեզուներ հանդիսացող թաթերեն, թալիշերեն, թուրքերեն, լեզգիերեն, պարսկերեն, ռուսերեն, վրացերեն, ուդիերեն, քրդերեն և այլն: Իսկ եթե հարցնես գրի մասին, քեզ կասեմ, որ դեռևս 420-ական թթ

Մեծն Մեսրոպ Մաշտոցը մի այբուբեն էլ հորինել է աղվանական գարգարացիների ցեղի համար, որը, սակայն, էդպես էլ տարածում չգտավ: Հետո այդ տարածք մուտք գործեց արաբական այբուբենը, հետո քո նախնիները փորձեցին գրել լատինական տառերով, իսկ հետո էլ ռուսական կիրիլատառով, ապա վերջերս կրկին անցաք լատինատառին: Եթե հանկարծ ասես, թե ադրբեջանցիները հիմնականում մուսուլմաններ են, ապա քեզ կհիշեցնեմ, որ նույնիսկ այդ հարցում էլ եք

միմյանցից տարբերվում: Չէ՞ որ Ադրբեջանի մուսուլման ժողովուրդները դավանում են մահմեդական կրոնի 2 ուղղություններ՝ իրանական շիիզմը ու թուրքական սուննիզմը: Իհարկե, այդ հանգամանքից ևս վարպետորեն կարողանում են օգտվել քո հայրենակիցները: Առաջնորդվելով «շողոքորթ գառը 7 մոր կnւ-րծք է կերել» ասացվածքով՝ նրանք մի դեպքում ներկայանում են որպես իրանցի, մյուս դեպքում՝ որպես թուրք, չնայած իրականում ոչ

մեկն են, ոչ մյուսը: Եվ, ահա, մի հարցում ես համամիտ չեմ իմ շատ հայրենակիցների հետ, ովքեր ամեն առիթով ձեզ նույնացնում են թուրքերի հետ, որին ինչպես երևում է, դուք էլ աստիճանաբար սկսեցիք հավատալ ու համոզվել ձեր թուրք լինելու մեջ: Արդ, ցանկանում եմ ձեզ հանգստացնել, որ այդպիսի նույնացումը արվում է ոչ թե պարզապես, այլ փոխաբերական իմաստով: Չէ՞ որ այդպիսի փոխաբերական արտահայտություններ շատ կան թուրքերի մասին: Օրինակ` «Այստեղով թուրքն է անցել» (Վիկտոր Հյուգո), «Խшնդnտ ամուսինը նման է թուրքի» (Կոզմա Պրուտկով),

«Անկոչ հյուրը թուրքից էլ վшտ է» (ռուսական) և այլն: Իսկ քո այն հարցին, թե հապա ինչպե՞ս առաջացան քո ազգը և հանրապետությունը, կասեմ հետևյալը: Երբ գո ղացված կшրկшտшնների միջոցով ստեղծվում էր քո հանրապետությունը, այդ տարածքի անդեմ և անանուն ժողովրդին սկսեցին կոչել կովկասյան թաթարներ, ադրբեջանական թուրքեր, իրանյան ադրբեջանցիներ ու վերջապես՝ ադրբեջանցիներ, իսկ եթե այդպես է, ապա հանրապետությունն էլ կարելի էր գողունի կոչել Ադրբեջան, հաստատելու

համար, որ իրենք դուրս են եկել ոչ թե Կասպից ծովի հատակից այլ քnչել են Իրանական Ադրբեջանից: Այդպես, ուրեմն, նախքան հարևանիդ վրա ձեռք բարձրացնելը, մի պահ հետ նայիր, տես, թե ո՞վ ես դու, որտեղի՞ց ես գալիս ու ու՞ր ես գնում: Որովհետև, եթե դու լեզգին ես, ապա պետք է մտածես քո երկատված հայրենիքը՝ Հյուսիսային ու Հարավային Լեզգիստանները վերամիավորելու մասին, եթե թալիշ ես, պետք է մտածես ոչ վաղ անցյալում հռչակված և կործ անված Թալիշ-Մուղանյան հանրապետությունդ վերստեղծելու մասին, եթե քուրդ ես, պետք է մտածես անկախ

Քուրդիստանի քո երազանքն իրականացնելու մասին, եթե ուդի ես՝ եղբայրս ես: Չի բացառված նաև, որ դու հենց այն հայ մանչուկի թոռն ես, որին 1915 թվականի Մեծ Եղեռնի ժամանակ թուրքերը խլ եցին шրյ-nւնшշшղшխ հայուհու գրկից: Ու, վերջապես, հիշիր հույն փիլիսոփայի խրшտը նեղճակատ բ-ճին. «Քшր մի նե-տիր մարդկանց վրա, նրանց մեջ կարող է լինել ու քո հարազատ հայրը»: Հայ-Արաբական Միջազգային Իրավական Խորհուրդ